Zoek je grip, of zoek je flow

Een visie of strategie dat op papier helemaal klopt en in de uitvoering toch vastloopt. Iedereen die weleens in een transitieopgave heeft gezeten kent dat gevoel, en het is best verwarrend, want er is juist zoveel tijd en zorgvuldigheid in gestoken. Toch gebeurt het best vaak. Ik denk dat dat komt doordat we er ergens vanuit gaan dat de route naar de finish helemaal vooraf te bepalen is.

Laat ik dat toelichten aan de hand van drie beelden.

Wat we willen

Het liefst willen we zo snel mogelijk naar de finish. In een rechte lijn, met een actielijst in de hand, zonder gedoe onderweg. Lekker makkelijk, efficiënt en effectief naar het resultaat. Dat is ook helemaal geen gekke wens, want wie wil er nou niet gewoon vooruit.

Wat er in de praktijk gebeurt

In de praktijk werken we meestal op basis van een stappenplan, waar we zorgvuldig met een groepje betrokkenen over hebben nagedacht. Er zijn verschillende belangen op tafel gekomen, er is gepraat en gediscussieerd, soms wekenlang of zelfs maandenlang, en uiteindelijk ligt er een plan waar iedereen zich in kan vinden.

En dan begint de uitvoering, en blijkt de route toch anders te lopen dan bedacht. Tussen stap één en twee liggen ineens een paar pinnetjes waar je omheen moet laveren. Tussen stap twee en drie duikt een duiveltje op dat dwarsligt. En tussen stap drie en vier staat een heel muurtje, waar niemand op had gerekend. Een bestuurlijke wissel bijvoorbeeld, of een technische beperking die pas nu naar boven komt, of een partij die toch anders reageert dan iedereen had verwacht. Allemaal momenten waar de volgende stap uit het plan dan gewoonweg niet meer past op de situatie zoals die zich op dat moment voordoet, waardoor mensen niet of maar heel moeizaam bij de finish komen. Het plan was daarmee niet per se slecht, het ging alleen uit van een route die vooraf al vaststond, terwijl de werkelijkheid onderweg blijft veranderen.

Wat een transitieopgave vraagt

Een transitieopgave vraagt eigenlijk iets heel anders. Je begint met een duidelijke eerste stap, en onderweg bepaal je bij elke volgende stap opnieuw wat op dat moment de beste zet is om de hindernis die je tegenkomt te omzeilen.

Daar is best wat lef voor nodig, want je moet een keuze durven maken zonder dat je zeker weet of het de juiste is, gewoon omdat die keuze je in beweging brengt. Stilstand voelt vaak veiliger dan een onzekere stap zetten, maar juist die stilstand is in transitieopgaven de grootste valkuil. Want terwijl je wacht op meer zekerheid, staat de wereld om je heen niet stil. Belangen verschuiven, mensen wisselen van positie en de kans die er nu ligt, ligt er over een half jaar misschien niet meer.

Het fijne is dat elke stap die je zet je dichter bij de rest van de route brengt, en dat geeft je steeds meer beeld van wat er nog voor je ligt. Aan het begin is alles wat verderop ligt nog vaag, net als in de mist. Zet je een stap en kom je dichterbij, dan zie je het scherper en kun je beter bepalen wat de best passende volgende stap is. Zo ontstaat de route al bewegend, in plaats van dat je hem in één keer helemaal uittekent. Dat is flow: je laat los wat je vooraf had bedacht en beweegt mee met wat elke stap je laat zien.

En soms blijkt achteraf dat een keuze niet de juiste was, en ook dat hoort er gewoon bij. Want een verkeerde keuze levert je nog altijd nieuwe informatie op waarmee je kunt bijsturen, terwijl geen keuze maken je alleen maar meer vergaderingen oplevert.

Wat dit betekent voor hoe we werken

Voor gemeenten, waterschappen en netbeheerders die middenin transitieopgaven zitten, betekent dit dat plannen en sturen er anders uit ziet dan we gewend zijn. Het blijft zorgvuldig, alleen zit die zorgvuldigheid 'm dan in een goede eerste stap zetten, goed opletten wat die stap oplevert, waar je nu staat en van daaruit bepalen wat er verder nodig is.

Dat vraagt om bestuurders en projectleiders die ruimte durven geven aan een proces waarvan de uitkomst nog niet helemaal vaststaat, en die kunnen accepteren dat "we weten nog niet precies hoe we er komen" gewoon onderdeel is van hoe transitieopgaven werken.

Herken je het stappenplan waar je zoveel tijd in had gestoken, en dat toch vastliep op onvoorziene hindernissen? Ik hoor het graag, reageer of stuur me een bericht.